KRAMARZÓWKA




HISTORIA DWORU W KRAMARZÓWCE


Krzysztof Wolski, "Nieistniejące dwory z okolic Jarosławia" w: Rzeszowska Teka Konserwatorska Tom I, Rzeszów 1999

Dzisiejsza wieś Kramarzówka składała się niegdyś z dwu części: Prosnowa, czyli późniejszej Kramarzówki Dolnej (gdzie do lat trzydziestych XX wieku mieścił się folwark i dwór) oraz Kramarzówki Górnej (Kramarzówki właściwej), leżącej powyżej późniejszego kościoła i cerkwi. Naprzeciw cerkwi, jeszcze z końcem XVIII wieku, stał (przy górnym folwarku i dworze) browar, po którym zachowała się nazwa terenowa "Browarzyska". Wieś już pod koniec XVII wieku obrastała w liczne przysiółki, z których obecnie największe to Zaosiny, Helusz i Pałanki, a mniejsze to Kąty, Zagraby i Przylaski.

Właścicielami Kramarzówki byli: w wieku XV Pruchniccy i Rozborscy herbu Korczak, w wieku XVI Rozborscy i Domaradzcy, w wieku XVII Domaradzcy i Humniccy, a po Domaradzkich Stawscy, zaś po Humnickich Krasiccy. W połowie XVII wieku całość posiadali juz Stawscy. Z tej rodziny Mikołaj Stawski, stolnik sanocki, w czasie walk pod Chocimiem w roku 1673 zdobył brankę, Fatmę, którą nastęnie przywiózł do swych dóbr dziedzicznych i trzymał we dworze w Prosnowie. Tutaj też za namową jezuitów ochrzcił piękną niewierną, która zdąrzyła się już nieco zestarzeć.

Z końcem lat dwudziestych XVIII wieku wymarli Stawscy. Właścicielami Kramarzówki zostali Niesiołowscy (częściowo także Fredrowie), a po nich Gorzkowscy. Od Aleksandra Antoniego Gorzkowskiego w roku 1779 zakupił dobra Ignacy Smulski (Smolski), ożeniony z Marianną "z Rybotycz" Brześciańską. Nowy właściciel (herbu Jastrzębiec) uporządkował dobra, skomasował obszar dworski i wystawił murowany podpiwniczony dwór (na terenie Dolnej Kramarzówki - Prosnowa) oraz w roku 1790 murowaną cerkiew pod wezwaniem św. Krzyża, pod którą - według tradycji - został pochowany. W tejże cerkwi, za ołtarzem, jego żonę Mariannę (zm. 19 marca 1823 roku) upamiętnia stosowne epitafium. Smulscy byli bezdzietni, w związku z czym Marianna zapisała Kramarzówkę swemu bratankowi, Aleksandrowi Brześciańskiemu, który z kolei w roku 1848 sprzedał ją za 70 000 zł reńskich Włodzimierzowi hrabiemu Dzieduszyckiemu, właścielowi kluczy Pruchnik i Zarzecze koło Jarosławia. Majątek stale pozostawał w dzierżawie.


Włodzimierz hr.Dzieduszyński (1825-1899)


Po ojcu dobra pruchnickie (wraz z Kramarzówką) otrzymała Klementyna z Dzieduszyckich hr. Zygmuntowa Szembekowa, która w roku 1921 ufundowała w nich drewniany kościół rzymskokatolicki i uposażyła parafię polami dworskimi. Po jej śmierci Kramarzówkę otrzymał syn, Jan hr. Szembek, przedwojenny wiceminister spraw zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej. We dworze jednak nigdy nie zamieszkiwał. Majątek początkowo był dzierżawiony, później w latach dwudziestych i z początkiem trzydziestych folwark rozparcelowano, a przy Szembeku pozostał jedynie obszar leśny z niewielkim areałem przy leśniczówce. Tartak i młyn zlikwidowano, dwór natomiast (wraz z niewielkim ogrodem i sadem) przeznaczono na użytek szkoły podstawowej. Przetrwał on do lat osiemdziesiątych XX wieku, kiedy to rozebrano go, a na jego miejscu postawiono nową szkołę. Zapewne w jej archiwum zachowały się zdjęcia starego budynku.


Klementyna z Dzieduszyckich hr. Zygmuntowa Szmbekowa (1855-1929)

Dwór pochodził z końca XVIII wieku i utrzymany był w typowym dla tego okresu stylu klasycystycznym. Murowany z kamieni i cegieł, parterowy (lecz nie niski), posiadał charakterystyczny portyk kolumnowy (z czterech kolumn), pod którym na środku znajdowało się wejście do piwnicy. Na ganek pod murowane kolumny wchodziło się po murowanych schodach, usytuowanych z boku, przy ścianie od strony wschodniej. Góra była już drewniana (co wyglądało nieco tandetnie), nietynkowana. Jako "architraw" leżała zwykła belka, a druga, węższa stanowiła "gzyms". Trójkątny fronton ("tympanon") był z pionowych desek, co żywo nawiązywało do lokalnej architektury drewnianej, reprezentowanej przez mieszczańskie dworki w Pruchniku. Portyk dworu w Kramrzówce był identyczny jak portyk w starej oficynie z XVIII wieku i "deskowany" fronton przy dworze w Siennowie. Zapewne występowały tu stylistyczne podobieństwa, a być może twórcami tych budowli byli ci sami mistrzowie. Dwór w Kramarzówce był dwutraktowy, z dachem w ostatnim okresie dwuspadowym. Zapewne wcześniej był on czterospadowy i - jak wszystkie dwory w tej okolicy - kryty gontami. Po wejściu do przedpokoju miało się dwa pokoje po stronie wschodniej (zimniejsze) i podobne dwa po stronie zachodniej. Okna od strony północnej wychodziły na ogród i mały park. W pamiętnikach żony Aleksandra Brześciańskiego, Ludwiki z hr. Kuczkowskich, dwór w Kramrzówce wspominany jest jako bardzo zimny. Wydaje się to dziwne, gdyż majątek posiadał znaczne lasy, tak iż nie musiano oszczędzać na opale. Najprawdopodobniej zastosowanie w murach kamieni i cegły wywoływało to wrażenie "wiecznego chłodu". Pozostałe budynki gospodarcze (stajnie i stodoły) też pochodziły z XVIII wieku. Zostały rozebrane w czasie parcelacji obszaru dworskiego. Młyn wodny przy dworze, murowany, z XIX wieku, uległ likwidacji z powodu stałych niedoborów wody. Z dawnego otoczenia dworu zachowało się do dziś kilkanaście lip, które okalają obecnie posesję szkoły (być może jeszcze ich nie wycięto).

Informacje pochodzą ze strony
http://romanikowie.org/wolski_kramarzowka_historia.php